Có những điều chúng ta biết rất rõ nhưng vẫn chưa thực sự làm được: biết cần vận động nhưng chưa duy trì được thói quen, biết nghỉ ngơi quan trọng nhưng vẫn để bản thân quá tải, biết ăn uống cân bằng nhưng chưa biết áp dụng vào bữa ăn hằng ngày.
Đó là khoảng cách giữa “biết” và “làm”.
Trong giáo dục sức khỏe, giá trị của kiến thức không chỉ nằm ở những gì người học ghi nhớ, mà ở khả năng biến kiến thức thành lựa chọn, kỹ năng, thói quen và hành vi phù hợp trong đời sống. Vì vậy, kiến thức chỉ thực sự có giá trị khi tạo ra thay đổi thực tế.
1. BIẾT NHIỀU HƠN KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI LÀM TỐT HƠN
Một người có thể hiểu vì sao vận động cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là biết lựa chọn hình thức vận động phù hợp với thể trạng và lịch sinh hoạt.
Có thể hiểu tầm quan trọng của sức khỏe tinh thần, nhưng cần biết nhận diện trạng thái của mình, điều chỉnh nhịp sống và tìm kiếm hỗ trợ khi cần.
Có thể đọc rất nhiều tài liệu sức khỏe, nhưng nếu không biết đánh giá và áp dụng thông tin vào hoàn cảnh thực tế, kiến thức ấy chưa chắc đã trở thành năng lực.
WHO định nghĩa health literacy – hiểu biết sức khỏe là khả năng tiếp cận, hiểu, đánh giá và sử dụng thông tin, dịch vụ để duy trì và thúc đẩy sức khỏe. Năng lực này được hình thành qua các hoạt động hằng ngày và tương tác xã hội.
Vì vậy, giáo dục sức khỏe không chỉ nên hỏi “Người học biết thêm gì?”, mà cần hỏi: Người học có thể làm gì khác đi sau khi học? Có thể áp dụng vào tình huống nào? Có thể tự quan sát, đánh giá và điều chỉnh ra sao?
Đó là lúc kiến thức bắt đầu trở thành năng lực.
2. KIẾN THỨC CẦN CÓ “ĐIỂM CHẠM” VỚI ĐỜI SỐNG
Để tạo ra thay đổi, người học cần thấy được mối liên hệ giữa kiến thức và chính cuộc sống của mình.
Thay vì chỉ học “vận động tốt cho sức khỏe”, có thể bắt đầu bằng những câu hỏi: Mình đang vận động thế nào? Điều gì khiến mình khó duy trì? Mình có thể bắt đầu từ đâu? Với dinh dưỡng, người học có thể quan sát những lựa chọn trong bữa ăn và thử áp dụng một nguyên tắc phù hợp. Với sức khỏe tinh thần, có thể học cách nhận diện cảm xúc, quan sát yếu tố ảnh hưởng đến trạng thái của mình và thực hành cách chăm sóc phù hợp.
Đó là lúc Thân – Tâm – Trí cùng tham gia vào quá trình học: Trí giúp hiểu và đánh giá; Thân cung cấp những tín hiệu cần quan sát; Tâm giúp nhận diện cảm xúc và nhu cầu bên trong.
Vì vậy, muốn kiến thức đi vào đời sống, cần giúp người học trả lời được: “Tôi sẽ làm gì với điều vừa học?”
3. HỌC HIỆU QUẢ LÀ KHI KIẾN THỨC ĐI ĐƯỢC VÀO ĐỜI SỐNG
Một bài học chỉ thực sự có ý nghĩa khi người học có thể đưa điều đã học vào những tình huống quen thuộc của chính mình.
Trong chăm sóc sức khỏe, điều này càng rõ ràng. Biết nguyên tắc dinh dưỡng nhưng không biết lựa chọn món ăn phù hợp với hoàn cảnh hằng ngày thì kiến thức vẫn chỉ nằm trên lý thuyết. Hiểu tầm quan trọng của vận động nhưng không biết bắt đầu từ đâu hay sắp xếp thời gian thế nào thì việc học cũng khó tạo ra thay đổi.
Vì vậy, giữa “biết” và “làm” cần có một bước chuyển: biết điều gì, áp dụng vào đâu, bắt đầu như thế nào và làm sao để duy trì.
Một bài học tốt không nhất thiết khiến người học nhớ thật nhiều. Quan trọng hơn, bài học giúp họ nhìn lại một thói quen, nhận ra điều có thể cải thiện và biết mình có thể bắt đầu từ đâu.
Kiến thức chỉ thực sự tạo ra giá trị khi trở thành một phần của cách chúng ta lựa chọn, hành động và chăm sóc bản thân mỗi ngày.
4. THAY ĐỔI THỰC TẾ CÓ THỂ BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG ĐIỀU NHỎ
Thay đổi không nhất thiết phải lớn. Đó có thể là:
- Biết đánh giá thông tin sức khỏe thay vì tin ngay mọi nội dung.
- Biết quan sát cơ thể và nhận ra những thay đổi đáng lưu ý.
- Quan tâm đến sức khỏe tinh thần bên cạnh sức khỏe thể chất.
- Xây dựng thói quen vận động phù hợp với khả năng.
- Biết khi nào có thể chủ động chăm sóc và khi nào cần tìm đến chuyên gia y tế.
Điểm chung là người học trở nên chủ động hơn trong cách hiểu, lựa chọn và hành động.
WHO cũng nhấn mạnh rằng hiểu biết sức khỏe không chỉ là khả năng tiếp nhận thông tin, mà còn bao gồm tư duy phản biện, tương tác và sử dụng thông tin để đưa ra quyết định về sức khỏe.
Vì vậy, giáo dục sức khỏe có thể được nhìn qua những câu hỏi thực tế hơn: Tôi hiểu mình hơn chưa? Tôi có lựa chọn có cơ sở hơn chưa? Tôi có biết áp dụng điều đã học vào hoàn cảnh của mình chưa?
Đó là những dấu hiệu cho thấy kiến thức đang trở thành năng lực.
5. OM’E: KHI BÀI HỌC ĐI CÙNG CUỘC SỐNG
OM’E không chỉ hướng đến việc cung cấp thông tin sức khỏe, mà hướng đến việc giúp người học chuyển hóa tri thức thành năng lực y tế cá nhân, từ đó chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe và từng bước trở thành “bác sĩ tự thân” cho chính mình.
Một nội dung giáo dục sức khỏe có giá trị không chỉ cần nói đúng, mà còn phải giúp người học làm đúng trong phạm vi phù hợp.
Vì vậy, OM’E theo đuổi nguyên tắc “thực hành ngay, dễ áp dụng”: kiến thức gần gũi, có căn cứ khoa học và gắn với những kỹ năng có thể sử dụng trong đời sống.
Từ chăm sóc cơ thể, vận động, sức khỏe tinh thần đến khả năng đánh giá thông tin, người học được khuyến khích không chỉ tiếp nhận tri thức, mà còn đưa tri thức vào những lựa chọn cụ thể.
Bởi cuối cùng, giá trị của một bài học không nằm ở việc chúng ta nhớ được bao nhiêu, mà ở điều kiến thức ấy giúp chúng ta làm khác đi trong cuộc sống.
Học để hiểu.
Hiểu để lựa chọn.
Lựa chọn để hành động.
Và từ những hành động nhỏ được duy trì đúng cách, kiến thức từng bước trở thành năng lực. Đó là khi giáo dục sức khỏe thực sự tạo ra thay đổi thực tế.
Trung Tâm Đào Tạo & Chăm Sóc Sức Khỏe OM’E Việt Nam
Địa chỉ: Số 116 Trần Vỹ, Phường Phú Diễn, Thành phố Hà Nội
Hotline: 035 228 5262
Email: ome.daotao@gmail.com
Website: https://om-e.edu.vn/